بیانیه دانشکده الهیات دانشگاه میبد در تبیین حکم شرعی دفاع در برابر تجاوز و نقد بیانیه صادره از سوی دانشگاه الازهر

بسم الله الرحمن الرحیم
الحمد لله رب العالمین و الصلاة و السلام علی سیدنا محمد و آله و صحبه.
دانشگاه الازهر مصر در طول قرون گذشته یکی از ارکان مهم حیات علمی جهان اسلام بوده است؛ نهادی که بسیاری از عالمان آن در مقاطع گوناگون تاریخ، در برابر استعمار، اشغال سرزمین‌های اسلامی و تضییع حقوق مسلمانان مواضع روشنی اتخاذ کرده‌اند. از همین رو، بیانیه اخیر صادره از سوی این نهاد درباره تحولات اخیر منطقه و محکومیت اقدام دفاعی جمهوری اسلامی ایران، از منظر علمی و فقهی نیازمند بررسی و تأمل جدی است.
هدف از این نوشته بازخوانی علمی مسئله در چهارچوب اصول مسلم فقه اسلامی و میراث مشترک مذاهب است؛ میراثی که معیار داوری در چنین مسائل حساسی باید همان باشد و عدم توجه بدان ظلم بیّن به ساحت مقدس علم و نهاد علمی است. ازاین‌رو، برخود فرض دانستیم با تمسک به مشی و منش تبیینی علمای سلف نکاتی در جهت تبیین مسئله و تنفیح نتیجه در هشت بند به شرح ذیل ارائه گردد:

۱. لزوم دفاع در برابر تجاوز
پیش از هر داوری فقهی، لازم است محل نزاع به درستی تبیین شود. پرسش اصلی این نیست که آیا جنگ و خشونت در اسلام مطلوب است یا خیر؛ زیرا در این مسئله هیچ اختلافی وجود ندارد و همه مذاهب اسلامی اصل صلح و امنیت را ترجیح می‌دهند. محل نزاع در این است که اگر کشوری اسلامی مورد تجاوز مستقیم نظامی قرار گیرد و شهروندان، رهبران، دانشمندان و زیرساخت‌های آن هدف حمله واقع شوند، آیا پاسخ دفاعی به چنین تجاوزی مشروع است یا خیر؟!
در فقه اسلامی، پاسخ به این پرسش روشن است. دفاع در برابر تجاوز نه تنها مجاز بلکه در مواردی واجب شمرده شده است. قرآن کریم در آیاتی متعدد این اصل را بیان کرده است، از جمله:
«أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللَّهَ عَلى‏ نَصْرِهِمْ لَقَديرٌ الَّذينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ ... وَ لَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزيزٌ» (حج/ 39-40): به كسانى كه بر آنها جنگ تحميل مى‏شود اجازه (ى جهاد) داده شد زيرا ستم ديده‏اند و بى‏گمان خداوند بر يارى آنان تواناست. همان كسانى كه به ناحق از خانه‏هاى خود بيرون رانده شدند و جز اين نبود كه مى‏گفتند: پروردگار ما خداوند است و بى‏گمان خداوند به كسى كه وى را يارى كند يارى خواهد رساند كه خداوند توانمندى پيروز است.
«وَ لَوْ لا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَ لكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعالَمينَ» (بقره/ 251): اگر خدا [تجاوز و ستم‏] برخى از مردم را به وسيله برخى ديگر دفع نمى‏كرد، قطعاً زمين را فساد فرا مى‏گرفت؛ ولى خدا نسبت به جهانيان داراى فضل و احسان است.
«وَ قاتِلُوا في‏ سَبيلِ اللَّهِ الَّذينَ يُقاتِلُونَكُمْ»(بقره/ 190): و در راه خدا با كسانى كه با شما مى‏جنگند بجنگيد.
«فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ» (بقره/ 194): هر كس به شما تجاوز كرد، همانند آن بر او تعدّى كنيد!
این آیات در آثار تفسیری بزرگانی چون فخر رازی، قرطبی و ابن کثیر و نیز در آثار فقهای اسلامی به عنوان مبنای مشروعیت دفاع در برابر تجاوز تفسیر شده‌اند.

۲. حکم فقهی هجوم دشمنان به بلاد اسلامی
در فقه اسلامی میان دو وضعیت تفاوت اساسی وجود دارد: یکم: حالت جنگ ابتدایی و دوم: جنگ دفاعی در برابر هجوم دشمن.
در حالت دوم، تقریباً بین فقهای اسلامی و مفسران اجماع وجود دارد که دفاع واجب است. بسیاری از فقهای اهل سنت تصریح کرده‌اند که اگر دشمن به سرزمین مسلمانان حمله کند، دفاع از آن واجب عینی می‌شود. امام نووی در آثار فقهی خود تصریح می‌کند که اگر کفار به سرزمین مسلمانان حمله کنند، دفاع بر هر کسی که توانایی دارد واجب می‌شود. برخی از فقهاء این مسئله را از واضح‌ترین احکام شریعت دانسته‌اند. ابن قدامه حنبلی در «المغنی» تصریح می‌کند که در صورت هجوم دشمن، دفاع به مرتبه‌ای از وجوب می‌رسد که حتی بدون اجازه حاکم نیز بر مسلمانان واجب است؛ زیرا حفظ جان و سرزمین مسلمانان از ضروریات شریعت است.
با توجه به این مبانی، اگر کشوری مورد حمله مستقیم نظامی قرار گیرد و در پاسخ، اقدام به هدف قراردادن مراکز نظامی دشمن کند، از منظر عقلی و اسلامی نمی‌توان آن را تجاوز نامید.

۳. قاعده دفع صائل در فقه اسلامی
یکی از قواعد مسلم در فقه اسلامی، قاعده «دفع الصائل» است. صائل در اصطلاح فقهی به مهاجمی گفته می‌شود که به جان یا مال یا سرزمین انسان حمله می‌کند.
فقهای مذاهب مختلف، از جمله غزالی، ابن قدامه، نووی و غیره تصریح کرده‌اند که دفع صائل، حتی اگر به جنگ و درگیری منجر شود، جایز و در مواردی واجب است.
نکته مهم در این قاعده آن است که مسئولیت تجاوز بر عهده مهاجم است، نه کسی که در مقام دفاع قرار دارد و اگر فرد صائل در این میان کشته شود یا اموالش نابود گردد، خون و مال او هدر است، چراکه او تجاوز را شروع کرده است.
بنابراین اگر حملات نظامی علیه یک کشور اسلامی آغاز شود و آن کشور پاسخی دفاعی دهد، نمی‌توان این واکنش را منشأ بحران دانست.

۴. مسئله پایگاه‌های نظامی خارجی در سرزمین‌های اسلامی
از منظر فقه سیاسی، حضور نیروهای نظامی قدرت‌های خارجی در برخی مناطق جهان اسلام مسئله‌ای پیچیده و قابل بحث است، ولی اگر این حضور سبب تقویت دولت‌های کفر و دشمنان اسلام گردد، قطعا به حکم آیه نفی سبیل حرام است. خداوند هرگونه تسلط کفار را بر بلاد اسلامی مردود شمرده است: «لَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرينَ عَلَى الْمُؤْمِنينَ سَبيلاً» (نساء/ 141). با این حال، اگر این نیروها در عملیات نظامی علیه یک کشور اسلامی مشارکت داشته باشند، ماهیت نزاع از یک اختلاف میان دولت‌های اسلامی خارج می‌شود و به تقابل با نیروی متجاوز خارجی تبدیل می‌گردد. در چنین حالتی، داوری باید بر اساس نقش واقعی این نیروها در درگیری صورت گیرد، نه صرفاً بر اساس موقعیت جغرافیایی آنها. در عصر حاضر، شکی نیست که حضور نیروهای آمریکایی و اروپایی در کشورهای اسلامی و پایگاه‌های آنان در ممالک اسلامی، صرفا سبب تقویت دولت‌های کفر و دست‌نشانده  آنان، اسرائیل غاصب، خواهد شد که عامل جنگ و خونریزی فراوان در منطقه غرب آسیا و کشتار مسلمانان فلسطین، لبنان، عراق، سوریه، یمن، ایران و ... هستند و اگر دستشان برسد، به سایر کشورهای اسلامی چون ترکیه، مصر و عربستان نیز حمله خواهند کرد چنانکه برخی از مسئولان اسرائیلی به صراحت سخن از حمله به این کشورها بعد از ایران می‌زنند.

۵. ضرورت عدالت در داوری‌های اخلاقی
یکی از اصول بنیادین در اخلاق اسلامی، اصل عدالت در داوری است. قرآن کریم می‌فرماید:
«إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى‏ أَهْلِها وَ إِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ سَميعاً بَصيراً» (نساء/ 58): خداوند به شما فرمان مى‏دهد كه امانت‏ها را به صاحب آنها باز گردانيد و چون ميان مردم داورى مى‏كنيد با دادگرى داورى كنيد؛ بى‏گمان خداوند به كارى نيك اندرزتان مى‏دهد؛ به راستى خداوند شنوايى بيناست.
«يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ» (نساء/ 135): اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد! كاملًا قيام به عدالت كنيد! براى خدا شهادت دهيد.
عدالت اقتضا می‌کند که در تحلیل یک بحران، آغازگر خشونت و علل درگیری و پیامدهای آن به طور هم‌زمان مورد توجه قرار گیرد. اگر در یک تحلیل، حملات اولیه، ترورها، تخریب مراکز غیرنظامی و کشتار بی‌رحمانه کودکان، شهروندان، رهبران و دانشمندان نادیده گرفته شود و تنها واکنش‌های دفاعی مورد محکومیت قرار گیرد، چنین تحلیلی با معیار عدالت اسلامی سازگار نخواهد بود.
عجیب است با آنکه جمهوری اسلامی تنها از حق مشروع خود برای پاسخ به پایگاه‌های آمریکایی استفاده می‌کند، تمامی انتقادها متوجه آن می‌شود. واقعا
هیچ توجیهی برای برخی از کشورهای منطقه که از آمریکا با پول، سلاح، پایگاه نظامی و حمایت سیاسی و رسانه‌ای پشتیبانی می‌کنند، وجود ندارد. قطعا دخالت آنان در منطقه علیه ایران، به ملت‌های خودشان و کل منطقه آسیب می‌زند. آمریکا برخی کشورهای عربی را به میدان جنگ تبدیل کرده و وظیفه اصلی آنها را حفاظت از پایگاه‌های خود و تحمل هزینه‌های آن قرار داده است.

۶. مسئولیت نهادهای علمی در جهان اسلام
نهادهای علمی بزرگ جهان اسلام، از جمله الازهر شریف، همواره نقشی فراتر از سیاست‌های مقطعی ایفا کرده‌اند. انتظار از چنین نهادهایی آن است که در مواجهه با بحران‌های پیچیده منطقه‌ای، با اتکا به روش علمی، به تحلیل دقیق مسئله بپردازند و از صدور داوری‌های شتاب‌زده و ایجادکننده فتنه و تفرقه بین مسلمانان پرهیز کنند. گشودن باب گفت‌وگوی علمی میان علمای مذاهب مختلف درباره مسائل مهم جهان اسلام، می‌تواند راهی برای جلوگیری از سوءتفاهم‌ها و تقویت همبستگی امت باشد.

۷. پرسش‌هایی نیازمند به تأمل
در برابر تحولات اخیر، پرسش‌هایی وجود دارد که پاسخ به آن‌ها برای رسیدن به داوری عادلانه ضروری است:
الف) آیا تجاوز نظامی به زیرساخت‌های یک کشور اسلامی و کشتار وحشیانه غیر نظامیان از کودکان بی‌دفاع تا کهنسالان ناتوان و ترور شخصیت‌های علمی و مذهبی آن، نقض آشکار اصول انسانی، اسلامی، حقوقی و اخلاقی نیست؟!
ب) آیا در برابر چنین اقداماتی، شریعت اسلامی سکوت را توصیه می‌کند یا دفاع مشروع را مجاز دانسته و تجویز می‌کند؟!
ج) آیا محکوم کردن واکنش دفاعی بدون توجه به علل آغازگر درگیری و جابجایی ظالم و مظلوم و آمیختگی حق و باطل با روح عدالت در شریعت اسلامی سازگار است؟!
د) آیا در شریعت اسلامی پاسخ به تهاجم و فتنه‌انگیزی و هرگونه اقدام تفرقه افکنانه برخی از دولت‌ها، بویژه، آنانی که مشی و سابقه آنها بر استکبار و استعمار و استضعاف فارغ از جنایت و خباثت و چپاول بوده فاقد حکم شرعی و مواجهه علمی و فقهی است؟!
هـ) اگر از پایگاه‌های آمریکا در کشورهای حاشیه خلیج فارس چون قطر، امارات، بحرین و عربستان، کویت که به ایران حمله شد، به کشور مصر حمله می‌شد و دولت مصر از خود دفاع می‌کرد و پاسخ می‌داد، آیا دانشگاه الازهر این دفاع را محکوم می‌کرد؟

۸. ضرورت بازگشت به میراث فقهی مشترک
جهان اسلام در شرایطی قرار دارد که بیش از هر زمان دیگر به وحدت و بازگشت به میراث فقهی مشترک خود نیازمند است؛ میراثی که بر عدالت، عقلانیت و حفظ کرامت امت اسلامی تأکید دارد.
امید آن می‌رود که نهادهای علمی بزرگ جهان اسلام و ازجمله، الازهر با الهام از همین میراث، در بررسی مسائل پیچیده منطقه‌ای رویکردی مبتنی بر انصاف، دقت علمی و توجه به واقعیت‌های میدانی اتخاذ کنند.
در پایان، با تأکید بر احترام به جایگاه علمی الازهر، انتظار می‌رود که در چنین مسائل حساسی باب گفت‌وگوی علمی میان علما و اندیشمندان گشوده شود تا امت اسلامی بتواند در پرتو خرد جمعی و اجتهاد علمی، راهی عادلانه و حکیمانه در مواجهه با بحران‌ها بیابد.
 

و الحمد لله رب العالمین والسلام علی عباد الله الصالحین 
 

اعضای هیئت علمی دانشکده الهیات دانشگاه میبد